تجربهای چندلایه از تحقیق، آزمون، بازطراحی و استانداردسازی
در سالهای اخیر، بحث «دسترسپذیری بصری» به یکی از ضروریترین موضوعات طراحی شهری تبدیل شده است. اما در میان تمام اقلیتهایی که نیازمند توجه ویژه هستند، افراد دارای کوررنگی یکی از گروههاییاند که معمولاً نادیده گرفته میشوند—بهخصوص در سامانههای حملونقل عمومی که تصمیمگیری سریع و صحیح در آنها حیاتی است.
از آنجا که سالها در حوزهی آگاهیرسانی و آموزش کوررنگی فعالیت داشتهام، همیشه متوجه یک خلأ بزرگ در فضای شهری بودم:
نقشههای مترو، برای میلیونها کاربر کوررنگ، همچنان غیرقابلاستفادهاند.
این پروژه پاسخی به همین نیاز بود—یک تلاش چندماهه برای خلق نسخهای زیبا، کاربردی، علمی و استاندارد از نقشه مترو تهران که بتواند برای تمام افراد—از جمله کسانی با انواع اختلالات رنگبینی—قابل فهم و قابل استفاده باشد.
چرا بازطراحی نقشه مترو ضروری بود؟
طبق آمارها، مترو تهران روزانه بین ۲.۵ تا ۳ میلیون مسافر جابهجا میکند. بخش قابل توجهی از این افراد نوعی از کوررنگی را تجربه میکنند. برای این گروه:
- تمایز بین خطوطی که با رنگهای نزدیک به هم طراحی شدهاند بسیار دشوار است.
- برخی رنگها در کنار یکدیگر تقریباً غیرقابلتشخیص میشوند.
- وجود خطوط پرترافیک و تقاطعهای متعدد کار را سختتر میکند.
در نقشههای فعلی، وابستگی بیش از حد به رنگ باعث سردرگمی میشود.
بازطراحی این نقشه، فقط یک تغییر بصری نبود—بلکه یک طراحی انسانمحور بود که با تحلیل رفتار کاربران، آمار تردد، و شرایط شبکه مترو پیادهسازی شد.
ابتدا تفاوت بینایی افراد دارای کوررنگی و افراد با دید نرمال را بهتر درک کنیم:
در تصویر زیر میتوانید نقشه مترو تهران را از دید افراد کوررنگ در ۴ نوع کوررنگی شناخته شده ببینید:
فرآیند طراحی چگونه انجام شد؟
در این پروژه دهها مرحله آزمون و خطا، تحلیل تصویری و بررسی الگوهای جهانی انجام شد. اما برای جلوگیری از سؤاستفاده و کپیکاری، تنها چارچوب کلان فرآیند را توضیح میدهم:
۱. تحلیل آماری خطوط و ایستگاهها
ابتدا شبکه مترو تهران از نظر:
- میزان تردد
- نقاط تقاطع
- خطوط کلیدی شمال–جنوب و شرق–غرب
- اهمیت فضاهای تبادلی
بررسی شد تا مشخص شود کدام خطوط باید بیشترین وضوح و تمایز بصری را داشته باشند.
۲. انتخاب یک پالت رنگ ویژه برای کوررنگی
پالت نهایی رنگها پس از آزمون تحت چندین حالت مختلف کوررنگی انتخاب شد.
این پالت:
- بر اساس تفاوت روشنایی (Value)
- جداسازی Hue
- و استانداردهای تطبیقی برای تضاد بصری
طراحی شد.
جزئیات دقیق و فرمولهای رنگ عمداً حذف شدهاند.
۳. ترکیب رنگ + کدهای متنی + الگوهای خطی (Pattern)
برای اولین بار در نسخه فارسی نقشه مترو:
- هر خط علاوه بر رنگ، یک الگوی منحصربهفرد نیز دارد.
- در نقاط مهم، شماره خط و نشانه متنی نیز تکرار شده تا وابستگی به رنگ کاهش یابد.
- ایستگاههای تبادلی با شکل هندسی متفاوت مشخص شدهاند.
این ساختار باعث شد افراد کوررنگ بدون نیاز به تشخیص رنگ، بتوانند مسیر را دنبال کنند.
۴. تست نقشه در شبیهسازهای انواع کوررنگی
نسخههای آزمایشی در چندین شبیهساز معتبر تست شدند تا:
- تضادها در هم ادغام نشوند
- خطوط مشابه اشتباه گرفته نشوند
- ایستگاههای کلیدی کاملاً خوانا باشند
۵. حفظ زیبایی برای افراد با دید نرمال
از ابتدا تأکید داشتم که نقشه نهتنها برای افراد کوررنگ کاربردی باشد، بلکه:
- برای چشم عادی زیبا،
- مینیمال،
- و فاقد شلوغی آزاردهنده
باشد.
این توازن، مهمترین چالش پروژه بود.
نتیجه نهایی
نقشه پیشنهادی برای دسترس پذیر کردن نقشه مترو تهران برای کاربران کوررنگ. طراحی شده توسط امیر کوثری کارشناس کوررنگی.
راهنمای خطوط
نقشه داخل واگن ها
«این نقشه ها یک طراحی پیشنهادی است که بهطور کامل توسط امیر کوثری انجام شده و نسخه اجراشده رسمی مترو نیست. بدون تردید، با همکاری و تخصص کارشناسان و طراحان مترو، میتوان این طرح را به نسخهای دقیقتر، کاملتر و استانداردتر تبدیل کرد.»
پروژه دوم: طراحی نقشه مترو ریاض (عربستان)
پس از اتمام طرح پیشنهادی پروژه تهران، نسخهای از همین رویکرد را برای مترو شهر ریاض نیز پیادهسازی کردم.
اگرچه شبکه ریاض ساختار متفاوتی دارد، اما همان اصول استاندارد:
- دسترسپذیری
- کنتراست بالا
- ترکیب پترن + کد متنی
- سازگاری با انواع کوررنگی
در آن رعایت شده است.
نقشه مترو ریاض (عربستان) در حال حاضر
این پروژه نمونهای دیگر از تلاش برای جهانیسازی مفهوم «طراحی فراگیر» است
طراحی پیشنهادی نقشههای مترو ریاض، دوستدار کوررنگ
حفظ حقوق و ممنوعیت کپیبرداری
کلیه مراحل، ایدهها، مفاهیم، انتخاب رنگها، الگوها و ساختار طراحی این پروژهها بهطور کامل توسط نویسنده انجام شده و تحت قوانین مالکیت فکری قرار میگیرد.
هرگونه کپیبرداری، برداشت بخشی از طراحی، بازسازی، انتشار یا ارائه عمومی بدون اجازه کتبی، ممنوع بوده و پیگرد قانونی خواهد داشت.
این نوشته به عنوان ثبت عمومی مالکیت فکری (Public Claim of Authorship) منتشر میشود.
سخن پایانی
هدف من از این کار، نه فقط طراحی یک نقشه، بلکه گشودن راهی تازه در طراحی شهری ایران بوده است—راهی که در آن دسترسپذیری و احترام به تفاوتهای انسانی، جایگاهی جدی و واقعی داشته باشد.
امیدوارم انتشار این تجربه، قدمی کوچک اما مؤثر در آگاهیرسانی درباره کوررنگی و ضرورت طراحی فراگیر در فضاهای عمومی باشد، این امر منجر به زندگی بهتر برای میلیون ها انسان می شود.
English Summary
Designing accessible public transportation maps is not merely a visual challenge—it is a social responsibility. A significant portion of the population lives with some form of color vision deficiency (CVD), and for them, traditional metro maps can be confusing or completely unusable. Motivated by years of experience in colorblindness awareness and education, I undertook the challenge of redesigning the Tehran Metro map with a fully colorblind-friendly approach. The result is a modern, human-centered visual system that maintains aesthetic clarity while significantly improving accessibility.
The redesign began with a detailed analysis of Tehran’s metro network, focusing on passenger flow, line intersections, and critical transfer hubs. Understanding how millions of passengers navigate the system daily allowed me to identify which lines required maximum visual distinction. This analytical foundation helped shape a design strategy that prioritizes clarity for users with various types of color vision deficiency without sacrificing visual harmony for those with normal vision.
A key component of the project was the development of a revised color palette specifically engineered for CVD users. Instead of relying solely on hue differences—which are often lost in colorblind vision—the new palette emphasizes contrast, luminance values, and structural differentiation. Colors were selected and tested through multiple CVD simulators to ensure that no two lines merged visually or became ambiguous under different types of colorblindness.
However, color alone is never a sufficient method for conveying critical information. To address this, each metro line was assigned a unique line pattern and labeled with repeated textual identifiers. Transfer stations were redesigned using distinct geometric shapes, making them easily recognizable even when adjacent lines share similar color tones. This layered communication strategy—color + pattern + text—ensures reliable navigation regardless of a user’s ability to perceive color.
In the next phase, the map was tested against several real-world challenges: dense intersections, overlapping lines, complex curves, and high-traffic regions. The design needed to remain readable both at full size and when viewed under reduced resolution inside train carriages. Special care was taken to balance visual simplicity with structural precision, keeping the map both functional and visually modern.
The project’s success inspired me to extend the same approach to other metro systems, including a redesigned colorblind-friendly map for Riyadh, Saudi Arabia. Although each city has its own geometry, culture, and design conventions, the underlying principles of universal accessibility remain the same. My work aims to demonstrate that inclusive design can be both beautiful and practical—and that improving the user experience for colorblind individuals benefits everyone.
As a designer dedicated to creating accessible visual systems, I am committed to continuing this work on broader scales. My goal is to collaborate with transportation authorities, design studios, and accessibility-focused organizations worldwide to bring truly inclusive transit mapping to more cities. This project is not only a redesign—it is a step toward a future where public information systems respect and serve all members of society.






ارسال پاسخ